Hoe dicht zijn we bij een vaccin voor het coronavirus?

Hoe dicht zijn we bij een vaccin voor het coronavirus?

Specialisatie: Algemeen
Auteur: Gast auteur
Datum: 23-03-2020

Het coronavirus grijpt snel om zich heen. Ook in Nederland zijn de gevolgen inmiddels duidelijk zichtbaar. Scholen zijn dicht, de horeca heeft zijn deuren moeten sluiten, het openbare leven komt daarmee langzaam aan tot stilstand. Met nog niet eerder vertoonde maatregelen probeert de overheid de piek in het aantal besmettingen af te vlakken, zodat de zorg de toestroom van coronapatiënten goed kan opvangen. Terwijl het virus de krantenkoppen domineert zijn laboranten druk bezig met het ontwikkelen van een vaccin. Hoewel de eerste tests hoopvol zijn kan een succesvol vaccin nog wel even op zich laten wachten.

Wanneer kunnen we een vaccin verwachten?

Logischerwijs wordt de roep om een vaccin steeds luider. Het ontwikkelingsproces van een vaccin dat de mens beschermt tegen Covid-19, de huidige variant van het coronavirus, zal echter dezelfde stappen moeten doorlopen zoals dat voor elk vaccin of geneesmiddel gebeurt. Onderzoekers in verschillende delen van de wereld testen momenteel de eerste vaccins op dieren. In het beste geval wordt er in het najaar voor het eerst op mensen getest. Na een succesvolle ontwikkeling van het vaccin zal de massaproductie van het geneesmiddel ook nog flink wat tijd in beslag nemen. De conclusie dat we minimaal anderhalf jaar verder zijn voordat we het coronavirus aan kunnen pakken is zeker realistisch.

Hoe ontwikkel je een vaccin?

Vaccinmakers hanteren verschillende methoden om tot een betrouwbaar, werkend vaccin voor het coronavirus te komen. Sommige onderzoekers gebruiken bestaande, onschuldige virussen waaraan ze een klein deel van de genetische code van het coronavirus toevoegen. Anderen bewerken de genetische code van het virus zelf. Het RNA- of DNA vaccin wat daaruit ontstaat zou virale eiwitten moeten gaan produceren die ons immuunsysteem leert kennen en waartegen het lichaam antistoffen ontwikkelt.

Een praktijkvoorbeeld

Hanneke Schuitemaker, hoofd virale vaccins bij Janssen Vaccines in Leiden, legt uit hoe hun laboranten een onschuldig verkoudheidsvirus het werk laten doen. “Van dit adenovirus hebben we een deel van de genetische code weggeknipt, waardoor het zichzelf niet meer kan vermenigvuldigen. In de vrijgekomen ruimte stoppen we de code van het sleuteleiwit van het coronavirus. Dat verbouwde virus spuiten we dan in waarna het eiwit wordt aangemaakt en het lichaam antistoffen ontwikkelt. Het is een beproefde techniek; zo hebben we ook vaccins ontwikkeld tegen hiv, ebola en RSV, vaccins waarvan we weten dat ze veilig zijn en het immuunsysteem goed en voor een langere periode activeren.” (Trouw, De race naar een coronavaccin is geen sprint, maar een marathon, 4 maart 2020).

Welke hordes zijn er op weg naar een succesvol vaccin?

In tegenstelling tot wat sommige media duiden met ‘plug and play’, en daarmee suggereren dat de ontwikkeling van het vaccin een kwestie van tijd is, waarschuwt Hanneke Schuitemaker juist voor de complexiteit van het proces. “Het begint al met de genetische code voor het sleuteleiwit. Zo’n eiwit heeft niet alleen een bepaalde chemische samenstelling. Voor een goede werking is het ook van belang dat het de juiste structuur heeft, dat het op de goede manier is gevouwen. Dat de goede bruggen tussen atomen zijn aangelegd. Het is niet gezegd dat de genetische code in het adenovirus op dezelfde manier wordt uitgevoerd. Het hangt van de context af of dit eiwit lijkt op het origineel. Wij testen tien stukjes code en proberen uit te vissen welk stukje de beste gelijkenis geeft.” (Trouw, De race naar een coronavaccin is geen sprint, maar een marathon, 4 maart 2020). 

Schuitemaker geeft ook aan dat de lengte van het traject voornamelijk te maken heeft met de overgang van dierproeven naar het daadwerkelijk testen van het vaccin op gezonde mensen. “Als het vaccin in proefdieren zijn waarde heeft bewezen, zullen we het op mensen moeten uitproberen. Dat is een hele stap. Je stelt gezonde mensen bloot aan een risico om een vaccin tegen een virus te testen dat ze misschien nooit zullen tegenkomen. Dat is een heel andere afweging dan bijvoorbeeld een experimenteel kankermedicijn dat je toedient aan patiënten in een terminale fase.” (Trouw, De race naar een coronavaccin is geen sprint, maar een marathon, 4 maart 2020). 

Bestaande middelen tegen corona

Met het ontwikkelen van een werkend vaccin wordt slechts een deel van de virusbestrijding aangepakt. De productie ervan op grote schaal is een uitdaging die wellicht nog groter is dan het creëren van het vaccin zelf. Omdat een vaccin tegen het coronavirus op korte termijn niet voorhanden is, wordt er met veel interesse gekeken naar Ace Pharmaceuticals. Het bedrijf uit Zeewolde produceert namelijk als enige in Nederland het zogenaamde chloroquine. Een middel dat lijkt te werken tegen het snel verspreidende virus.

In 2004 bleek dat chloroquine werkte tegen SARS, een variant van het huidige Covid-19 virus ( Keyaerts, Vijgen, Maes, Neyts, Van Ranst, In vitro inhibition of severe acute respiratory syndrome coronavirus by chloroquine, 2004). Onderzoekers van de KU Leuven hebben het middel helaas alleen in het laboratorium kunnen testen, omdat er geen SARS patiënten meer waren toen het vaccin ontwikkeld was. Bij een zoektocht naar geschikte middelen hebben Chinese onderzoekers ook chloroquine toegediend aan patiënten in verschillende Chinese ziekenhuizen in Hunan, Guangdong en Peking. De ziekteverschijnselen verdwenen bij deze patiënten sneller dan bij patiënten die geen chloroquine kregen.

Productie opschalen bij uitbreiding van het coronavirus

Directeur Jan Willem Popma geeft aan snel te kunnen schakelen wanneer er op korte termijn grote hoeveelheden chloroquine nodig zijn. “In principe kan ik 17 miljoen Nederlanders voorzien van de tabletten. En zelfs produceren voor de rest van Europa", zegt Popma (EenVandaag, 27 februari 2020). Minister Bruins van Medische Zorg en Sport laat momenteel een onderzoek uitvoeren in hoeverre chloroquine ingezet kan worden bij het bestrijden van het coronavirus. Het kan in ieder geval een serieuze optie zijn terwijl in het laboratorium hard wordt doorgewerkt aan het vinden van een werkend vaccin voor het virus dat de wereld momenteel stevig in z’n greep houdt.

Naar het nieuws overzicht